Ana sayfa / Yazılar

Tırnak yeme, saç yolma, diş sıkma: Bedene yönelik tekrarlayan davranışlar ve tedavisi

Tırnak yemek, saç ya da kaş yolmak, deriyi koparmak, dişleri sıkmak... Çoğu kişi bunları "kötü bir alışkanlık" sanır ve iradeyle bırakmaya çalışır, ama çoğu zaman olmaz. Bu davranışların altında genellikle stres, kaygı ya da yoğun duygularla baş etme çabası vardır ve doğru yöntemle değiştirilebilir.

Bedene yönelik tekrarlayan davranışlar nelerdir?

Kişinin kendi bedenine yönelik, çoğu zaman farkında olmadan ya da durduramadan tekrarladığı davranışlardır. En sık görülenler şunlardır:

• Tırnak yeme (onikofaji): Tırnakları ya da tırnak etlerini ısırma, koparma.
• Saç yolma (trikotilomani): Saç, kaş ya da kirpikleri yolma; zamanla seyrelme ve kel bölgeler oluşabilir.
• Deri yolma (dermatilomani): Sivilce, kabuk ya da deri pürüzlerini koparma, kaşıma.
• Dudak ve yanak ısırma: Dudak derisini koparma, yanağın içini ısırma.
• Bruksizm (diş sıkma ve gıcırdatma): Gündüz ya da uykuda dişleri sıkma; çene ağrısı, baş ağrısı ve dişlerde aşınma yapabilir.
• Tikler: Göz kırpma, boğaz temizleme, omuz silkme gibi istem dışı tekrarlayan hareket ya da sesler.

Neden olur?

Bu davranışlar çoğu zaman bir işlev görür: gerginliği azaltır, can sıkıntısını giderir ya da kısa süreli bir rahatlama sağlar. Stres, kaygı, sıkılma, yorgunluk ya da odaklanma gerektiren anlarda (ders çalışırken, ekrana bakarken, telefonla konuşurken) artar. Rahatlama kısa sürer; ardından çoğu zaman utanç, pişmanlık ve "neden yine yaptım" duygusu gelir. Bu duygular da gerginliği artırarak döngüyü sürdürür. Kişi davranışı gizlemeye, insanlardan kaçınmaya başlayabilir.

Ne zaman destek almalı?

• Bırakmak istediğiniz hâlde bırakamıyorsanız
• Saçınızda, derinizde, tırnaklarınızda ya da dişlerinizde hasar oluştuysa
• Davranışı gizlemek için çaba harcıyor, utanç duyuyorsanız
• Sosyal ortamlardan, kuaförden ya da doktordan kaçınıyorsanız
• Çene ağrısı, baş ağrısı ya da uyku sorunları yaşıyorsanız

Terapi nasıl yardımcı olur?

Bu davranışlarda en çok araştırılmış ve etkili bulunan yöntem, Bilişsel Davranışçı Terapi'nin bir parçası olan Alışkanlığı Tersine Çevirme Eğitimidir. Terapide birlikte şunları çalışıyoruz:

• Farkındalık: Davranışın hangi durumlarda, hangi duygularla ve nasıl başladığını fark etmek. Çoğu kişi bunu otomatik yaptığı için ilk adım çok önemlidir.
• Karşıt davranış: Dürtü geldiğinde elleri meşgul eden, davranışla aynı anda yapılamayan bir hareket geliştirmek.
• Ortamı düzenleme: Davranışı kolaylaştıran durumları değiştirmek (örneğin eldiven, bant, oyalanma nesneleri).
• Duygularla baş etme: Davranışın arkasındaki stres ve gerginlikle başka yollarla baş etmeyi öğrenmek. Burada Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) teknikleri de çok işe yarar.

Uygun durumlarda gevşeme teknikleri ve hipnoterapi de sürece destek olarak eklenebilir. Tiklerde de benzer bir davranışçı yaklaşım kullanılır.

Diğer uzmanlarla iş birliği

Bruksizmde diş hekiminin değerlendirmesi ve gerekirse gece plağı önemlidir; terapi, diş sıkmayı tetikleyen stres ve gerginlik tarafını ele alır. Belirgin deri ya da saç kaybında dermatoloğa, tiklerde ise nöroloji ya da psikiyatri değerlendirmesine yönlendirme gerekebilir.

Online seanslar bu konuda iyi işler. Uygulamaların çoğu zaten günlük hayatınızda, davranışın ortaya çıktığı ortamlarda yapılır.

Yazan: Sibel Tanrıverdi, Uzman Klinik Psikolog

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Kendinize veya başkasına zarar verme düşünceniz varsa 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.